Zoeken in dit blog

dinsdag 12 mei 2020

Kentering door corona?!


 Verandering lijkt positief, ingrijpend en onomkeerbaar

Eén woord domineert het nieuws, de sociale media en de gesprekken bij de net geopende kapper: corona. Het lijkt allemaal kommer en kwel, maar een crisis schept kansen. Er is een stevige reflectie gaande op hoe we functioneren als samenleving op macro- meso- en microniveau. Ik zie met opluchting een aantal veranderingen ontkiemen die wijzen op meer verantwoordelijkheid voor keuzes, zodat er dus minder wordt afgewenteld op kwetsbare groepen of nageslacht. Daarnaast is er een ontwikkeling van rivaliteit en angst naar vertrouwen en compassie.
Zijn we eindelijk op weg naar schone lucht?
De coronacrisis gaf bevrijdingsdag 2020 een heel andere sfeer. Het was de vraag of we het feest van verbinding (zoals blijkt uit SCP-rapporten), kunnen vieren zonder fysieke nabijheid. Onderzoek zal uitwijzen of we juist meer dan ooit verbinding voelden omdat we aan dezelfde kant staan, in de strijd met een virus.

SCP-directeur Putters bij Tijd voor Max: "Bevrijdingsdag is
een feest van verbinding geworden."

Erkenning voor ellende

Voordat ik daarop inga wil ik eerst erkenning geven aan de ellende om ons heen. De gevolgen van corona zijn pijnlijk, schrijnend en intens. Hoe ernstig het is weet je nooit van te voren, waardoor de ontstane onzekerheid nog verder groeit. Vergeleken met de meestvoorkomende griepsoorten is corona veel meer besmettelijk, pijnlijk, bedrieglijk en dodelijk, met alle gevolgen van dien: dood, doodsangst, eenzaamheid en veel economische schade. De shutdown brengt bedrijven tot stilstand met als mogelijk gevolg faillissement en verlies van werkgelegenheid. We weten niet hoe erg het nog kan worden. Ook het overlijden van een kostwinner kan leiden tot armoede.


Rotterdams onderzoek wijst uit dat de crisis veel stress geeft, wat in geen enkel opzicht positief werkt. Bovendien geeft slechte zorg een ongelijke kans op overleven, daarbij is armoede een belangrijke factor. Wat ook onzekerheid geeft is dat gewoontes veranderen Volstrekt natuurlijke gedragingen en behoeftes als nabijheid, aanraking staan op losse schroeven, zolang er geen vaccin is. 
Vroeger was het credo: houd de trapleuning vast voor je gezondheid.
Tegenwoordig: houd de trapleuning NIET vast.
Volharding en veerkracht
Op macronivau in de samenleving zijn er positieve gevolgen als schonere lucht. Columnist Patrick Jansen schrijft in Trouw zelfs dat dit in China meer levens redde dan corona kostte. Verder is er nu meer aandacht voor groen in de buitenruimte en dalende criminaliteit. Al zijn er vormen van criminaliteit die wel stijgen, zoals coronagerelateerde oplichting met medicijnen en huiselijk geweld. Daarnaast zien we een enorm scala aan voorbeelden van volharding, inventiviteit en veerkracht:
Samenvattend hebben de initiatieven die gaande zijn drie kenmerken:
  • inventiviteit: er worden ongebaande paden betreden
  • compassie: aandacht voor de menselijke maat met herijking van economische randvoorwaarden en bereidheid te geven zonder te weten wat ervoor terugkomt
  • synergie: win-winsituaties worden gezocht op basis van mogelijkheden en behoeftes van betrokkenen.

Dat is relevant vanwege een aantal fenomenen dat maatschappelijke transformatie blokkeert en die zijn ontstaan omdat het menselijk brein is gevormd in de tijd dat we in stammen leefden:
  • een verandering wordt primair gezien als gevaar voor de eigen positie
  • meningsverschillen worden uitgevochten als een territoriumstrijd: er kan maar één winnaar zijn, als je erin slaagt de ander te saboteren of demoraliseren, stijgen je kansen op winst zonder dat je zelf schade oploopt
  • we denken meer aan belangen dan aan feiten en behoeftes, wat er bijvoorbeeld toe leidt dat sommige mensen zichzelf moeten uitleggen waarom ze onlangs voor tig jaar wc-papier hebben ingeslagen
  • we denken dat we slim zijn als we onze belangen doordrukken en volhouden, dan zullen anderen daarin trappen
  • we hebben een gezoneerde sympathie, onder het motto 'ik kan altijd een beroep doen op degenen die op mij lijken en dichtbij mij staan en ook omgekeerd'. Wie verder weg staat is een bedreiging, daarbij voelen we ons minder op ons gemak. De verbinding die we met anderen voelen tasten we af op basis van uiterlijk, afkomst, taalgebruik (in woord en gebaar) en cultuur. Ook smaak speelt mee, iedereen weet dat samen koken en eten een verbindende werking heeft
  • we denken onze overlevingskansen te vergroten door snel een oordeel te vormen over wat er in de omgeving gebeurt, dan hoef je alleen nog maar te zorgen dat je oordeel plausibel klinkt voor anderen
  • het is heel eervol met machthebbers om tafel te zitten en gemeenschappelijke belangen te bespreken
  • door het aanwijzen van een gevaar verkrijg je aanzien en goodwill bij anderen, alsof je ieders veiligheid bewaakt.
Bij stokstaartjes krijgt iedereen afwisselend
de rol om te waken over de veiligheid.

De samenhang tussen deze factoren heeft als gevolgen onder meer:
  • bij iedere verandering gaan de hakken in het zand en is het moeilijk steun te krijgen zolang de voordelen niet evident zijn
  • beleid berust meer op lobby in achterkamertjes dan op een transparante afweging van belangen en behoeftes. Gevolg is het bestaan belastingparadijzen, kartelvorming tussen grote economische spelers en media die zich voor het karretje van de macht laten spannen
  • een plan voor de buitenruimte mag ondoordacht en onnodig zijn, bij een belofte van werkgelegenheid zijn we geneigd tot steun omdat wellicht een andere gemeente of regio ermee aan de haal gaat
  • twee echtelieden die samen kinderen hebben opgevoed, belanden plots in een vechtscheiding, waarbij het eigenbelang volkomen ten koste gaat van de belangen van de ander en de kinderen
  • politici die beleid als onrechtvaardig en gevaarlijk framen, halen stemmen van degenen die zich slachtoffer voelen omdat reële argumenten over nut en noodzaak zwak overkomen
  • degenen die zich richten op belangen (vooral korte termijn) krijgen meer macht en aandacht, zo gaat regeldruk in de zorg ten koste van motivatie, behoeftes van cliënten en de continuïteit van de organisatie
  • macht wordt uitgeoefend op basis van bluf, hiërarchie, manipulatie en manoeuvreerkunst
  • we vinden het logisch politici te kiezen via tv-debatten, terwijl politiek leiderschap ook kwaliteiten vraagt rond afweging, onderhandeling, en luistervaardigheid.
De bovenstaande gedragingen weten we te rationaliseren met een combinatie van:
  • cynisme: "Er zitten overal adders onder het gras"
  • apathie: "De wereld is verpest door anderen, ik hoef niets te doen want er is niets meer aan te doen"
  • angst: "Degene die het beste is in het aanwijzen van gevaar verdient mijn steun en aandacht"
Herijking van zienswijzen

Dit leidt tot herijking van oude zienswijzen, hoog en laag, links en rechts. Zelfs dictators en populisten, wiens reputatie altijd berust op daadkracht en volharding, beginnen te zwalken (fragment na 1:28). Ook overheden die gewend zijn burgers de wet voor te schrijven en iedere overtreding ziet als legitimatie daarvoor, krijgen het signaal dat regulering niet helpt: ze moeten loslaten, vertrouwen op het vermogen van burgers tot zelfsturing. Daarmee blijft ook voldoende capaciteit over voor situaties waarin het echt misgaat

 

Krimp zonder paniek
Is soberheid altijd slecht of geeft het
een nieuwe vorm van etalagebeleving:
deze modezaak wordt niet vergeten!
Ook worden de beleidsprioriteiten herijkt. Tot voor kort was de gezondheidszorg afhankelijk van economische randvoorwaarden, nu zien we in dat de afhankelijkheid wederzijds is: je moet in leven zijn om je werk te doen. Zeker als je geacht wordt ook uitgaven te doen, in winkels en online. Er is dus meer waardering voor voor maatschappelijk waardevolle beroepen, zoals hulpdiensten, zorg, onderwijs, bezorging, schoonmaak en de supermarkten met hun vakkenvullers. Ook ontdekken we een ondenkbaar facet van de economische realiteit: krimp zonder paniek. 
 
Materieel en immaterieel
Nu eigenschappen als veerkracht, aanpassingsvermogen, improvisatievermogen en creativiteit op de proef worden gesteld is er een ontwikkeling met drie kenmerken:
  • gelijkwaardig: ieders bijdrage is relevant
  • complementair: zowel materiële als immateriële behoeftes zijn legitiem en vervulbaar
  • wederkerig: voor inzet komt een tegenprestatie, al dan niet gelijktijdig en materieel.
Zo wordt de oerstrijd om territorium vervangen door vormen van samenwerking, waarbij vertrouwen wordt gevraagd en gegeven. Omdat een verandering nooit moeiteloos gaat zal er nog veel voor nodig zijn om veranderingen door te voeren waarvan de consequenties meer op lange termijn liggen, zoals klimaatverandering. Het verschil met corona werd uitgelegd bij Tegenlicht, vooral in de animatie die begint na 5:32. Het is een begin waarmee we gaandeweg zullen leren ook die verandering aan te gaan, zoals een reis begint bij de eerste stap. Om succesvol te zijn vraagt een verandering van gedrag om een aantal omstandigheden:
Met samenwerking kom je verder.
  • noodzaak op macronivau, zodat er grootschalige druk ontstaat om een alternatief te zoeken
  • urgentie op microniveau (eigenbelang)
  • samenwerking op mesoniveau zodat mensen elkaar aanspreken
  • concrete handelingen die perspectief geven op verbetering
  • vertrouwen dat iedereen inspanning levert en dat iedereen baat heeft bij het resultaat.

Lieve brieven,
steunbetuigingen en
muziekoptredens
voor ouderen.

Is daarmee alle gevaar geweken? Hebben we de wereld gered? Helaas zijn er nog meer fenomenen die blokkerend werken op ons gedrag. Bovendien kunnen er nieuwe virussen komen, al dan niet digitaal. Daarom blijft het belangrijk goed ideeën en plannen met elkaar te bundelen om de kans van slagen zo groot mogelijk te maken. Dit gebeurt onder meerbij DRIFT.

Compassie is verslavend
Tot slot er is een interessante overeenkomst tussen corona en compassie. Beide zijn besmettelijk, compassie is zelfs ongeneeslijk. Je komt er nooit meer vanaf, het geven en krijgen van compassie zijn beide verslavend. Wie die ervan geproefd heeft weet dat het bevrediging kan geven, zonder dat het veel kost, afgezien van de tijd die soms even nodig is om na te denken voordat je iets zegt. Je hoeft dus ook niet op rooftocht om je verslaving te betalen. Dat is bereikbaar voor iedereen, van vakkenvullers tot zakkenvullers.

In de samenleving ontstaat, dankzij corona een onomkeerbare kentering. Mede omdat we door kennis over pest, pokken, malaria en tbc (tering), beter beseffen wat er gebeurt. Daardoor hebben we meer vat op corona dan op eerdere epidemieën en dus op de emoties daaromheen en onze toekomst. 

De verkorte link naar dit blog is: http://bit.ly/kenCorona.

zaterdag 6 juli 2019

Tussen waarneming en weergave

Concretisering van het rapport 'Zoeken naar waarheid' van de Raad voor het Openbaar Bestuur


Bijna twintig jaar geleden vormden massavernietigingswapens een wereldwijd thema dat reden was voor een oorlog. Vandaag de dag is massabeïnvloeding een reden tot zorg, zoals is gebleken uit de verkiezingen in Amerika en diverse (andere) schandalen bij Facebook. Dit nadeel van verdere digitalisering neemt niet weg dat er ook voordelen zijn die (met enige veerkracht, vindingrijkheid en volharding) kunnen helpen de nadelen te overtreffen.

Dat is de kern van dit blog waarin ik pleit voor een systeem van blockchain in de media, plus alertheid en verantwoordelijkheidsgevoel bij alle betrokkenen. Het is prima dat zij met kracht hun eigenbelang blijven nastreven, vooral met oog voor een iets langere termijn en voor de onmacht die bij mensen ontstaat als de informatie die ze ontvangen onbetrouwbaar blijkt. Het goede nieuws is dat iedereen zelf kan bijdragen aan de betrouwbaarheid.

"Besef je bubbel"


Openheid bij de overheid
Meer openheid, om te beginnen bij de overheid, is maatschappelijk belangrijk omdat een gezamenlijk beeld van feiten en prioriteiten nodig is om democratische beslissingen te kunnen nemen. Daarnaast creëert toenemende onzuiverheid van informatie een sfeer van wantrouwen, apathie en frustratie, waarbij traditionele media in de verleiding komen om mee te doen aan effectbejag omdat ze anders hun doelgroepen niet meer kunnen bereiken. De media zijn daarmee toe aan een stevige transitie, dat vraagt meer dan innovatie.

Cultuurverandering bij de media
Vanuit mijn fascinatie voor maatschappelijke openheid en zorgvuldige besluitvorming, schreef ik mei 2018 het blog Zo waar: nieuw perspectief voor de media. Daarin constateer ik dat media en hun doelgroepen verslaafd zijn aan vertedering en verontwaardiging en pleit ik voor cultuurverandering, transparantie, empathie, optimisme en diverse experimenten. Toen een jaar later het rapport 'Zoeken naar waarheid' van de Raad voor het Openbaar Bestuur verscheen was dat de aanleiding voor het blog dat u nu leest. Ik geef daarin een eerst samenvatting van het rapport en daarna aanvullingen van mijn kant om concrete oplossingen te realiseren.

Samenvatting van 'Zoeken naar waarheid'

Het rapport stelt dat de digitalisering op het gebied van waarheidsvinding aanvankelijk veelbelovend was en dat nu vooral bedreigingen worden gezien in de vorm van massale beïnvloeding door nepnieuws en massaal gebruik van data. De overgang van hoge verwachtingen naar desillusie komt vaak voor bij technische ontwikkelingen. Marktonderzoekbureau Gartner heeft hiervoor het model van de hypecycle ontwikkeld. Daarin ontstaat gaandeweg meer nuance en stabiliteit.


Het rapport schetst vijf strategieën voor het bevorderen van waarheidsvinding in de samenleving:
  • de overheid geeft het goede voorbeeld bij het omgaan met informatie door een toetsbare opstelling, het organiseren van tegenspraak en het investeren in eigen waarheidsvinding
  • de weerbaarheid van burgers tegen valse informatie wordt bevorderd met kritisch burgerschap en het wegnemen van (psychologische) drempels daarvoor
  • het instellen van platforms waar burgers hun waarheid met elkaar kunnen delen
  • het organiseren van tegenmachten en tegendraads denken
  • het besef dat waarheidsvinding nooit ophoudt omdat er altijd weer nieuwe facetten, nuances en invalshoeken ontdekt kunnen worden.
Dit laatste betekent ook dat niemand de waarheid in pacht heeft: er zijn altijd verschillende zienswijzen denkbaar. Zo wordt werkeloosheid door rechtse partijen gezien als oorzaak van te hoge overheidsuitgaven door sociale uitkeringen, terwijl linkse partijen het accent leggen op armoede. Dit wordt symbolisch uitgebeeld in het linker plaatje dat een eend of een konijn toont, afhankelijk van de interpretatie. Dit gegeven is gebruikt door Paul Noth voor de cartoon rechts.
 
Eend of konijn?
"Er kan pas vrede komen als zij hun
Konijn-God afzweren en onze
Eend-God gehoorzamen."













Gezamenlijk beeld
Verder stelt het rapport dat machthebbers vaak een gekleurde versie van de waarheid kennen omdat de informatie die ze krijgen gefilterd is en de tijd ontbreekt om uit te zoeken hoe het werkelijk zit. Aan de andere kant lijden ook burgers onder desinformatie: velen onderschatten hun feitenkennis waardoor ze ten onrechte denken een onderbouwde mening te hebben. Toch is een gezamenlijk beeld van de feiten nodig om met elkaar problemen en oplossingen te vinden.

Ook groepsprocessen kunnen bijdragen tot vertekening van informatie. Vaak baseren mensen hun mening op die van anderen. Het is dan logisch dat de mening van degenen waarmee ze zich verwant voelen de grootste invloed heeft. Het risico is dan dat er zogenaamde echokamers ontstaan waarin steeds dezelfde mening rondzingt. Deze kan steeds extremer worden als leden van de groep hun lidmaatschap willen bewijzen door elkaar te overschreeuwen. Ook het omgekeerde komt voor: collectief zwijgen over taboes.

Despotisme als probleem
Het rapport noemt ook despotisme als probleem: macht verkrijgen door het verspreiden van valse informatie bijvoorbeeld door tijd, geld, budget en connecties hiervoor te misbruiken. Een voorbeeld is de Amerikaanse suikerindustrie die er door een lobby in slaagde om te voorkomen dat de gevaren van suiker in een overheidscampagne werden genoemd.

Het geheel van aanbevelingen in het rapport voor het bestrijden van desinformatie, desintegratie en despotisme luidt als volgt:
A-het goede voorbeeld geven:
  • kies een toetsbare opstelling
  • waardeer tegenspraak
  • investeer in eigen waarheidsvinding
B-kritisch burgerschap stimuleren:
  • investeer in digitale en democratische vaardigheden van burgers
  • wees prudent met eigen voorlichtingscampagnes
  • faciliteer factchecking door wetenschap en media
C-met anderen bouwen aan plekken van gedachtewisseling:
  • stimuleer deliberatie als ontwerpprincipe voor platforms
  • creëer zelf platforms rondom specifieke beleidsonderwerpen
  • waardeer traditionele plekken van democratische gedachtewisseling
D- tegenmachten organiseren:
  • laat gebruikers beschikken over hun eigen data
  • maak beïnvloeding transparant
  • pak machtsmisbruik aan met wetten en financiële prikkels
E-het gesprek over waarheid blijven voeren:
  • laat onderzoek doen naar de Nederlandse en Europese context
  • durf te experimenteren met publieke platforms voor gedachtewisseling
  • zoek samenwerking met burgers, organisaties en de Europese Unie.
___(eind van de samenvatting)

Zoals gebruikelijk
"Het is niet zomaar een rapport", zo zei ROB-voorzitter Han Polman bij de presentatie op 9 mei. Ik had gehoopt dat dit zou worden beaamd door minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken, die het rapport officieel in ontvangst nam. Haar reactie was van begin tot eind voorspelbaar: zeggen dat het een belangrijk onderwerp is, dat beleid nodig is, dat er goed over nagedacht moet worden. Zoals gebruikelijk verliet de minister de zaal terwijl deskundigen nog bezig waren met hun reactie op het rapport, waarmee ze bevestigde wat het rapport vertelt over machthebbers: ze hebben geen tijd zich ergens in te verdiepen.

Reflectie op het rapport 'Zoeken naar waarheid'

Aanvankelijk was ik verrast dat het rapport niet benoemd wat de rol is van belangen bij het betrachten van openheid. Naar mijn overtuiging bepaalt de perceptie van belangen (door individu, groep, leiders) primair de bereidheid tot openheid. En in tweede instantie of je ook open staat voor belangen van anderen. Ten derde gaat het om de erkenning van de wederzijdse afhankelijkheid op korte en lange termijn of er ook bereidheid is om naar gezamenlijke belangen te kijken. Nu begrijp ik dat onder despotisme wordt verstaan: het (structureel) nastreven van eigenbelang, dus dit aspect wordt wel degelijk behandeld.

Groeiplannen voor Schiphol
Het woord despotisme resoneert mooi met desinformatie en desintegratie. Positief is ook dat het woord dwingt tot aandacht voor de vraag: aan welke kant sta ik eigenlijk? Die van de despoot, van de onderdrukte of probeer ik van twee walletjes te eten? Tegelijk is de term nogal beladen, vooral bij wie meent in de democratie een cruciale rol te vervullen, zoals ambtenaren en media.

Hoe dit gaat bleek tijdens de afronding van dit blogstuk op 5 juli. De NOS meldt dat omwonenden van Schiphol kwaad zijn op de minister omdat die al groeiplannen presenteert terwijl ze met elkaar in overleg zijn. En toch zegt het journaal in een bijzin over vakantievluchten "Schiphol gaat groeien." (het fragment begint na 2:23) Zou iedereen zich hebben afgevraagd wat de invloed hiervan is op het draagvlak voor de plannen? Zouden er journalisten zijn die daarin duiken of loopt er bij de NOS wellicht een klokkenluider rond?
NOS Teletekst op 5 juli 2019.


Zelfreflectie
Dit belemmert zelfreflectie over de vraag Zou het kunnen dat ik ongewild meewerk aan het ondermijnen van de democratie? Het antwoord is moeilijk bespreekbaar omdat je toekomst en je motivatie gelijk op losse schroeven staan als je iets eerlijker bent dan een ander. In het vakgebied van communicatie geldt een spreekwoord: Wil je aandacht, zeg dan iets negatiefs. Wil je verandering, belicht dan het positieve. Willen we dat de kwaliteit van informatie die circuleert in de samenleving stijgt, dan moet er ook een visie komen. Als het goed is voelt iedereen de ruimte om onbevangen na te denken over de vraag waarom deze visie voordelig kan zijn en wat dat vraagt van jou in jouw rol.

Machtsverschillen
Mauk Mulder: machtsverschillen.
Bovendien is oordelen over anderen altijd gemakkelijker dan over jezelf. Er is in moreel opzicht weliswaar veel mis met despotisme, de neiging ertoe heeft iedereen. Wijlen hoogleraar Mauk Mulder beschreef in De logica van de macht dat machthebbers veel waarde hechten aan vergroting van het machtsverschil met anderen. Hij stelde zelfs: "Hoe groter de machtsverschillen zijn, hoe sterker de neiging is deze te vergroten." Dit heeft tot gevolg dat macht vaak wordt uitgeoefend binnen een patroon van scoringsdrift en loyaliteit. De meeste aandacht gaat daarbij uit naar het eigenbelang op de korte termijn. Instinctief gaat het dan bijvoorbeeld om de eigen positie in de hiërarchie van de groep, de mate waarin anderen bereid zijn voor je op te komen en je autonomie. In het ideale geval ga je autonoom je weg, terwijl anderen wel afhankelijk zijn van jou.

'Er wordt met u gesold'
De gevolgen van dit gedrag zijn onder meer te zien in taferelen rond de aardbevingen in Groningen, waar de afstand tot de Haagse beleidsmakers even groot was als het machtsverschil. Dit duurde voort tot de verontwaardiging zich over heel Nederland had verspreid en populistische partijen bij de provinciale verkiezingen mochten prijsschieten met het thema 'er wordt met u gesold, door een stem op ons maakt u daar een eind aan'.

Voorbeeldrol van de overheid
Terwijl ik bij het begrip despotisme zou willen pleiten voor een formulering met meer tact, empathie en realisme, zie ik bij de aanbevelingen in het rapport graag wat meer stevigheid en ambitie, te midden van alle goede intenties. Het zijn nu vooral uitgangspunten in plaats van concrete stappen. Al met al is dit wat ik mis:
  • concreetheid: meer duidelijkheid over wie welke actie moet ondernemen voor het uitvoeren van de aanbevelingen
  • ambitie in de vorm van duidelijke, meetbare doelen zodat onderweg kan worden bijgestuurd, afgeremd of gas gegeven
  •  de noodzaak van zelfreflectie: het is voor politici, ambtenaren, burgers en ieder ander een individuele keuze om neutrale of meer gekleurde informatie te gebruiken en te verspreiden. "Besef je bubbel", zo zei SCP-directeur Kim Putters tijdens de Machiavellilezing 2017, die overigens een vriendelijk doch dringend pleidooi was voor meer compassie bij overheid en media
  • de voorbeeldrol van de overheid: wanneer vaak keuzes worden gemaakt die burgers, bedrijven en media als unfair ervaren, zien ze dat als een rechtvaardiging om het zelf ook niet zo nauw te nemen. Dit geeft geeft burgers een gevoel van onmacht en heeft niet alleen gevolgen voor de eerlijkheid waarmee een belastingaanslag wordt ingevuld en de naleving van verkeersregels, maar ook voor stemgedrag en de neiging om nepnieuws te verspreiden
  • de noodzaak van cultuurverandering hierbij: de ongeschreven regels binnen organisaties en de samenleving verhouden zich tot geschreven regels als verbale signalen tot non-verbale. Ze zijn soms ongrijpbaar en onbegrijpelijk voor buitenstaanders, maar wel heel intens en belangrijk voor het overkomen van een boodschap.
Een van de suggesties waarin al deze vier punten tot uiting komen was een uitspraak van Madeleine de Cock Buning, voorzitter van het Commissariaat voor de Media bij de presentatie van het rapport op 9 mei: "De overheid moet stoppen met spinnen." Dit vraagt bij uitstek om cultuurverandering, wat kan betekenen dat er niet veel animo voor is onder bestuurders en volksvertegenwoordigers. Evenals trouwens bij de vele duizenden communicatieprofs bij de overheid: ze zijn gewend hun werk te doen op deze manier en het is begrijpelijk dat ze daar graag mee doorgaan zonder bezinning of nascholing. Ze hebben trouwens ook de macht om hun werkwijze ongestoord te handhaven. Bovendien zullen ze terecht aanvoeren dat een boodschap hapklaar gebracht moet worden om over te komen. Spinnen en framen is dus nodig, dat het ook nadelig kan uitpakken blijkt pas als de waan van de dag voorbij is.

Media als nutssector
Wat de rol is van de media bij de transitie die ons te wachten staat heb ik beschreven in mijn blog Zo Waar. Wat de overheid kan doen is zich vooral niet bemoeien met de inhoud. Maar zoals het wegverkeer alleen goed kan functioneren door de aanleg van faciliteiten als wegen, bruggen en stoplichten geldt dat ook voor onder meer geldverkeer en mediaverkeer. Nu we erachter komen dat de rol van banken bij het geldverkeer feitelijk een nutsfunctie heeft, kan dat ook worden gezegd van adequaat functionerende media.

Wat is waar(achtig)
Er is sprake van waar(achtig)heid bij de overdracht van informatie als de zender aantoonbaar
Zenden en ontvangen.
inspanningen levert om te voldoen aan de informatiebehoefte van de ontvanger. Als dit consistent gebeurt (en in de loop der tijd is sprake van wederkerigheid) ontstaat loyaliteit tussen zender en ontvanger. In de relatie tussen overheid en burger betekent dit dat een burger vragen kan stellen of kan reageren op een plan en dat er naar waarheid een reactie wordt gegeven. Meestal zit de overheid in de rol van zender, maar soms moet de burger informatie geven, bijvoorbeeld bij de aanvraag van een vergunning of een uitkering. Zorgen dat het informatieverkeer naar waarheid verloopt vraagt integriteit (eerlijkheid), maar ook empathie is nodig om in te kunnen gaan op de informatiebehoefte van de ander.

Eerlijkheid van burgers
Vanuit overheden komt hierop wellicht als tegenwerping dat 'burgers nooit eerlijk zijn'. Bij doorvragen heb ik vaak gemerkt dat het woord nooit kan worden vervangen door meestal. Als het glas voor meer dan driekwart vol is, wordt de dorst naar waarheid toch redelijk gelest.

Eigenaarschap
Of er werkelijk concrete stappen worden gezet naar een samenleving met meer mediawijsheid, transparantie, tegenmacht en dialoog, hangt ervan af of er iemand is met voldoende macht en verantwoordelijkheidsgevoel. Als persoon de initiatieven neemt en met resultaten laat zien dat we hier aan toe zijn, kan er blijvend vooruitgang worden geboekt. Het functioneren van de media is natuurlijk cruciaal in een democratie waar alle burgers stemrecht hebben dat wordt uitgeoefend op basis van informatie die rondgaat in de samenleving. Deze visie is daarom aantrekkelijk voor zowel politici, als ambtenaren, journalisten en burgers (ook in hun rol als gebruiker van sociale media).

Blockchain in de media
Ik verwacht ontwikkelingen die mediagebruikers in staat stellen de relevantie en de betrouwbaarheid van berichten te (beoor)delen. Dit kan gebeuren door het (her)certificeren van iedereen die berichten publiceert en zich hiervoor aanmeldt. Het kan ook door het ranken of reviewen van deze publicisten en hun berichten door hun lezers. Bij voorkeur gebeurt dit op een wijze die vergelijkbaar is met blockchain in de financiële wereld: degenen die een review of ranking geven ontlenen hun betrouwbaarheid aan de rankings of reviews die ze zelf hebben gekregen.
Voor de uitwerking van dit idee zou ik graag om tafel gaan met deskundigen op het gebied van opinieonderzoek en websitebouw.

Urgentie en prioriteit
Mediatransitie lijkt een kernthema te zijn voor de toekomst. Niet het enige: ook andere vraagstukken zijn belangrijk en urgent. Als we doorgaan met milieuvervuiling hebben we op den duur geen frisse lucht, drinkbaar water en eetbaar voedsel meer. Als we de criminaliteit niet in de hand houden wordt de samenleving ontwricht door gewapende bendes. Als de stabiliteit van het financiële systeem onvoldoende is kan de economie geblokkeerd raken. De gezondheidszorg gaat moreel of economisch failliet als de opbrengsten en kosten niet beter verdeeld worden tussen grote bedrijven (farmaceuten, zorginstellingen), weerloze patiënten en overbelaste medewerkers. En natuurlijk is vernieuwing van de samenleving ondenkbaar zonder goed onderwijs.

En dan zijn er natuurlijk nog vraagstukken rond klimaat en vluchtelingen die ook nog prioriteit verdienen. Al deze kwesties hangen bovendien samen, bijvoorbeeld met vertrouwen van de burger dat genomen besluiten nodig, haalbaar en effectief zijn en dat zij begrip hebben voor elkaars beleving hierbij. Het is voor mij een dankbaar gevoel dat ict kan helpen dit vooruitzicht dichterbij te brengen.

vrijdag 11 mei 2018

Zo waar: nieuw perspectief voor de media

(CC bron: C.A.D.Schjelderup)

Een visie op de maatschappelijke en economische waarde van mediabedrijven


Ratelende drukpersen zijn naar de achtergrond verdwenen en in de beeldvorming vervangen door zoemende servers. Wat blijft is de drift tot waarheidsvinding en -duiding bij de media, die nog steeds inspeelt op een reële en permanente behoefte. We verwachten van de sector transparante informatie voor het maken van keuzes. Niet alleen voor de eigen omgeving en de korte termijn, ook op meso- en macroniveau voor de continuïteit van de samenleving. De media zijn bezig die rol te verkwanselen, terwijl het belang ervan toeneemt.


Fairtrade media

Met groeiende concurrentie van gratis (online) media en dalende budgetten, is het hoog tijd voor een creatieve koerswijziging. Nadat in het bedrijfsleven Business Process Redesign is gepreekt en weer ter ziele ging, bij de overheid werd gesproken van Reinventing Government, is in de mediasector een fundamentele reflectie uitgebleven. In dit blog wil ik de vraag beantwoorden wat nodig is om de media in minder turbulent vaarwater te brengen, zodat de hectiek van alledag draait om deadlines en niet om scoringsdrift. Waarom is er eigenlijk geen fairtrade keurmerk voor de media, zodat je als gebruiker kunt kiezen voor een leverancier die zorgvuldig opereert?

Verloren waarheidsvinding

Symptomen van de noodzaak tot verandering zijn legio:
De simpele verdeling tussen hulpeloos slachtoffer,
goedwillende redder, en oordelende aanklager voldoet niet meer.
(bron dramadriehoek van TA Academie).

Slachtoffers, redders en een dader

Zolang media de pretentie willen waarmaken dat ze aan waarheidsvinding doen hebben ze de verantwoordelijkheid om het kaf van het feitelijke koren te scheiden. En ook om helder aan te geven in hoeverre dat lukt. Dat lijkt geen prioriteit meer te hebben want het publiek moet worden voorzien van de simpele waarheden met een emotionele lading. Dat trekt aandacht, zo wordt de wereld een schimmenspel binnen de dramadriehoek met slachtoffers, redders, aanklagers en ergens een boze dader. 


Memogate was storm in glas water

Een recent voorbeeld is de rel memogate over documenten rond de afschaffing van de dividendbelasting. De coalitie dacht het bestaan van deze documenten te kunnen ontkennen, in de rol van slachtoffer van een misverstand. De oppositie deed de aanklacht onvolledig te zijn geïnformeerd en de media brachten als redder dagenlang nieuws over de wederzijdse verwijten, alsof het publiek daarbij gebaat was. Dus was het weer een storm in een glas water waarvan veel schande werd gesproken en niets geleerd. 

Verslaafd aan vertedering en verontwaardiging

Door nepnieuws en eigen slordigheid daalt het vertrouwenin de media.
Ook al is de journalistiek onderdeel van het probleem, daarmee is niet gezegd dat het allemaal de schuld is van de media. De breinen van het publiek zijn verslaafd aan vertedering en verontwaardiging. Omdat de media zelf niet geneigd lijken een oplossing te vinden weet helaas niemand meer weet wat waarheid is. Vernieuwing blijft steken in technologische aanpassingen, niet in reflectie op de cultuur van het vak. Dat roept twijfels op over de waarde van alle berichten in de media. Dus inclusief klimaateffect, aandelenkoersen, politieke strubbelingen en verkeersveiligheid. Er worden dus kansen gemist om de realiteit te laten doordringen. De noodzaak voor reflectie is veel breder dan alleen een buitenlands staatshoofd dat aanpersbreidel doet.

Macht en compassie in de media

Omdat de berichtgeving regelmatig slordigheden en willekeur vertoont, lijkt het erop dat de media niet overweg kunnen met de eigen machtspositie. Voor wie beweert dat media geen macht hebben: ontkennen van de eigen machtspositie is volgens De logica van de macht van Mauk Mulder een frequente uitlating van machtigen. Andere kenmerken zijn:
  • zeggen dat je geen macht nastreeft
  • de neiging de eigen machtspositie voortdurend te versterken, vooral wanneer deze al sterk is
  • niet aanspreekbaar zijn op de wijze waarop macht wordt uitgeoefend, blijkbaar niet beseffende dat dit voor draagvlak van de eigen machtspositie positief werkt
  • een obsessieve neiging machtsgebruik te rechtvaardigen door het noemen nobele principes.
Fenomenen die ik zelf waarneem rond macht:
  • drang tot impulsieve overschrijding van normen, in de illusie dat dit niet opvalt
  • ontkennen van signalen dat de omgeving verandert waardoor de machtspositie verschuift
  • voorliefde om achter de schermen (zogenaamd onzichtbaar voor de massa) contact te hebben met anderen die macht uitoefenen.

Brug tussen macht en compassie
Hoe oogt de brug tussen macht en compassie?

Macht en compassie lijken niet verenigbaar en toch is de journalistiek het vakgebied dat bij uitstek een brug kan slaan tussen 'the best of both worlds'. Omdat ze in aanraking komen met macht, omdat empathie als basis voor compassie onmisbaar is om je lezers te bereiken en omdat media een cruciale rol spelen in wat we beschaving noemen. 

Gaat alles fout?

Natuurlijk niet, in de berichtgeving zitten nog steeds juwelen vol relevantie en evenwicht. Zoals over de bonnetjes van Opstelten (Nieuwsuur), de financiering van moskeeën (Nieuwsuur en NRC), de domme leugen van Zijlstra (Volkskrant) en natuurlijk de talloze onthullingen van Follow The Money. Zonder hard nieuws, maar ook een mooi voorbeeld is de serie Typisch (BNNVARA en EO) die het dagelijks leven toont waarbij iedereen van hoog tot laag en van links tot rechts een plekje krijgt onder de zon. 

Een SWOT van de media

Voordat ik met oplossingen kom duik ik in de achtergronden met een SWOT, een overzicht van de sterkten, zwakten, kansen en bedreigingen van de media. Het zijn indrukken die ik heb opgedaan aan diverse kanten van de mediatafel. In de loop der jaren heb ik gemerkt dat de meeste punten worden gedeeld door anderen, dus als het gaat om onjuiste indrukken, is er in elk geval een reputatieprobleem.

Sterkten

  • kapitaal, veel mediaconcerns hebben genoeg budget om te kunnen investeren in innovaties
  • knowhow, een grote dosis kennis, kunde en routine in de afhandeling van nieuwsprocessen
  • een sterke maatschappelijke gedrevenheid, veel journalisten hebben diep van binnen nog altijd hoop op vrede en rechtvaardigheid, ook al wordt dat door sommigen links genoemd
  • veel kennis rond besluitvorming en uitoefening van macht, die van grote waarde zijn om te zorgen voor betere besluiten en een evenwichtig gebruik van macht
  • een gigantisch raderwerk met informatie van over de hele wereld.

Zwakten

  • geen realistisch beeld van de eigen zwakten en bedreigingen: soms ontkenning, soms paniek
  • cynisme is een ongeschreven wet van het vak. Enerzijds begrijpelijk door wat journalisten meekrijgen van beleidskeuzes bij overheden en bedrijven, die vaak meer berusten op prestige, toeval en eigenbelang dan op de officiële superlatieven. Gevolg is pessimisme over positieve ontwikkelingen en bedoelingen die er ook zijn in de samenleving en een excuus voor voor eigen onzorgvuldigheid
  • een cultuur waar bemoeienis van buiten niet wordt geduld: journalisten vinden dat ze het functioneren van iedereen mogen beoordelen, ongeacht diens vakgebied, en dat niemand uit een ander vak hun functioneren mag beoordelen
  • het imago dat negatieve kant altijd prevaleert boven positieve kant. 'Goed nieuws is geen nieuws', terwijl iedere lezer, kijker en luisteraar ook wel eens behoefte heeft aan perspectief, een uitweg uit de warrige ontwikkelingen op de wereld
  • het imago dat incidenten met emotie veel belangrijker zijn dan trage effecten, ook al zijn die veel desastreuzer
  • snakkend naar de fopspeen van nepnieuws van de oude stempel: proefballonnen die worden opgelaten om de publieke opinie rijp te maken of te ontregelen. Zo wordt de doelgroep willens en wetens in de maling genomen, want het is toch een primeur waar je mee scoort
  • alarmerend vond ik de uitslag van een door ING gedaan onderzoek dat journalisten de betrouwbaarheid van sociale media hoog aanslaan. Het is me nog altijd niet duidelijk of hier sprake is van luiheid of naïviteit … of misschien wel zoveel routine dat de selectie op betrouwbaarheid heel snel plaatsvindt
    In een nutsbedrijf worden economische en maatschappelijke
    waarde gecombineerd.

Kansen

  • toenemende tijdsdruk bij lezers die alles sneller willen, niet alleen actueler maar ook met een efficiënter gebruik van tijd voor lezen, kijken en luisteren. Misschien profiteren bloggers hiervan omdat ze soms door hun specialisme heel snel de feiten op een rij kunnen zetten, uiteindelijk zal het de professionele journalist zijn die allerlei innovaties kent, overziet en beheerst om nieuws steeds meer op maat te produceren. Volgens het spreekwoord 'tijd is geld', kan dit ook in economische waarde worden uitgedrukt
  • nu is het moment: er doet zich een enorme uitdaging voor om met alle collega's in dit tijdsgewricht de journalistiek naar een nieuwe fase te dragen.

Bedreigingen

  • de media voelen de hete adem in de nek: bloggers, gratis media en producenten van nepnieuws die veel aandacht wegkapen, waarbij kwaliteit en duidelijkheid steeds meer verloren gaan. De strijd lijkt te worden gevoerd op het vlak van efficiency en emoties, alsof bloggers en makers van nepnieuws op deze fronten verslagen kunnen worden. Als David de strijd met Goliath vanuit spierkracht zou zijn aangegaan, had hij nooit gewonnen
  • er is een toenemende indruk bij het publiek dat de pers de relatie met bronnen veel interessanter vindt dat die met lezers, kijkers en luisteraars. Dat is bij het complexe machtsgremium van parlementaire journalistiek nog enigszins te begrijpen, maar het leidde er bijvoorbeeld ook toe dat dopinggebruik in het wielrennen jarenlang ongemoeid werd gelaten terwijl de media er met de neus bovenop zaten
  • het functioneren van mediabedrijven wordt op dezelfde manier beoordeeld als dat van fabrikanten van sigaretten en wapens. Omdat betrouwbare informatie zo belangrijk is voor de publieke opinie is de maatschappelijke rol van de media vergelijkbaar met die van een nutsbedrijf. Dus is een businessmodel nodig dat daarvoor ruimte biedt.

 

 Richting van oplossingen

De mediasector heeft een cultuur waarin het niet gewenst is te kijken naar de eigen verantwoordelijkheid bij het in stand houden van de genoemde zwakten. Daar mag begrip voor gevraagd worden, zoals het moeilijk is voor een vis om water te zien en toch is het hoog tijd en ook in het belang van de sector zelf om oplossingen te vinden. Daarvoor ga ik uit van de thema's: zingeving, inclusiviteit, transparantie, empathie en balans.
  • er is een gebrek aan zingeving wanneer heel relevante informatie die met veel zorg is samengesteld door betrokkenen niet wordt opgepakt. Of er treedt wel een minister af, maar de gewraakte praktijken gaan gewoon door. Er moet dus worden gezocht naar instrumenten om de relevantie voor individuen, organisaties en de samenleving beter zichtbaar te maken.
  • inclusiviteit gaat voor mij verder dan het boek Inclusieve journalistiek suggereert, dat gaat alleen over de positie van moslims in de berichtgeving. Ook hindoes, boeddhisten en atheïsten vinden soms dat ze bekaaid af komen. Net als automobilisten, treinforenzen, geitenhoeders en luizenmoeders hebben ze het recht te worden gehoord. Daarnaast zijn er bij ieder onderwerp, nog veel meer stakeholders betrokken wiens beleving relevant is. En verder heeft iedereen meerdere petten op, het lijkt me heel verstikkend dat moslims steeds in de rol van moslims worden geplaatst en nauwelijks in die van huisvader, consultant of docent
  • transparantie betekent dat de media altijd bereid zijn verantwoording af te leggen over hun werkwijze. Dit is een vorm van consistentie: als je anderen aanspreekt op hun mate van transparantie moet je zelf het goede voorbeeld geven. Daarnaast is systematische transparantie een belangrijke asset van professionele journalistiek die ook economisch waardevol is
  • vaststelling van de waarde van mediaproducten moet gebeuren vanuit empathie. Bijvoorbeeld bij een doelgroep die veel behoefte heeft aan storytelling wordt dat in de berichtgeving verwerkt, zolang duidelijk is dat dit niet ten koste gaat van de belangrijke feiten
  • balans. Bij iedere journalistieke productie mag evenwicht worden gevraagd tussen verschillende aspecten. Niet alleen de bevolkingsgroepen of andere stakeholders, ook moet worden gelet op balans tussen korte en lange termijn, ratio en emotie, inzet en resultaat, praktijk en principe, positief en negatief.

Stappen naar oplossingen

  • minder cynisme door meer empathie en optimisme. Een mooie reportage traint de empathiespier, volgens Frank Westerman bij Persinnovatie. Ik denk dat het in veel meer genres mogelijk is om verschillende belevingen als gelijkwaardig te behandelen en daarmee de onderlinge empathie van verschillende betrokkenen te stimuleren. Zie ook deze in een ziekenhuis gemaakte video.
    Journalisten zijn geneigd in te spelen op emoties met een negatief kantje (goed nieuws is geen nieuws), zoals sommige marketeers gefixeerd zijn op angst, hebzucht of schuld. Het lijkt me beschaafd om ook andere behoeften en emoties hierbij te betrekken, zoals ontplooiing en loyaliteit. Ook geheugendeskundige Tony Buzan heeft met zijn Smashin' Scope een overzicht van aspecten met impact waarvan er in iedere publicatie een of enkele kunnen worden meegenomen voor meer nuancering met dezelfde aandacht.
    Positieve en negatieve elementen moeten in evenwicht zijn, het is niet nodig dat journalisten met elkaar rivaliteit voelen wie de eerste adder onder het gras heeft gezien. Alom ter wereld wordt heldendom bedreven, vrede gezocht en zorg verleend. Toch zijn er maar weinig media die zich hierop laten voorstaan, zoals The Optimist en Nieuws van de vooruitgang. Uiteraard is het niet de bedoeling zand in de lezersogen te strooien, eenzijdig optimisme is net zo ongewenst als eenzijdig pessimisme
  • de eisen aan waarheidsvinding worden steeds hoger. Bijvoorbeeld als politici elkaar verwijten te liegen over migratie of mestoverschot. Bovendien is het technisch mogelijk om audio en video zodanig te monteren dat het lijkt alsof iemand uitspraken doet die helemaal niet zijn gedaan (zogenaamde nepvideo's of deep fake). Zoals tolken en vertalers worden beëdigd, zo is ook denkbaar is dat dit gebeurt bij journalisten. Opnames van beëdigde journalisten zijn daarmee geschikt om uit te citeren of te monteren voor journalisten die niet zelf bij de opname aanwezig waren
  • sinds jaar en dag lopen er bij grote bedrijven accountants rond die audits doen naar de financiële gang van zaken. Het is tijd voor journalistieke accountants die steekproefsgewijs en in volstrekte vertrouwelijkheid onderzoeken of mediabedrijven zorgvuldig opereren. Verder wordt de audit alleen gebruikt om data te verzamelen: oplage, pageviews, aantal reacties, aantal likes, scores voor relevantie en geloofwaardigheid
  • De mediasector gaat het goede voorbeeld geven
    met verifieerbare transparantie.
    vanuit dit principe mag van alle bedrijven en organisaties worden gevraagd dat ze over alle beleidsterreinen met maatschappelijke impact openheid geven. Minimaal geldt dit voor de terreinen hr, arbo, milieu, communicatie. Dus ook hiervoor komen er auditors, hun bevindingen zijn in principe vertrouwelijk. Afhankelijk van de ernst van eventuele misstanden worden toezichthouders op de hoogte gebracht en daarna ook mediabedrijven, zodat beide sectoren hun rol als waakhond kunnen vervullen
  • mediabedrijven worden voortaan gerekend tot de nutsbedrijven, zoals leveranciers van water en energie. Hiermee wordt hun maatschappelijke waarde erkend en krijgen ze ruimte en tijd om deze rol goed te vervullen. (er is trouwens veel voor te zeggen dat ook dienstverleners op het gebied van geldverkeer, zorg en medicijnen tot de nutsbedrijven behoren)
  • zolang het traject van audits nog niet gerealiseerd is komt er een keurmerk voor de mediasector waarmee bedrijven zich vrijwillig onderwerpen aan regels voor zorgvuldigheid die ook gecontroleerd worden
  • alle media publiceren in de eerste week van iedere maand hun top 5 van leerervaringen in de afgelopen maand: om welke berichten gaat het, wat ging er mis en wat gebeurt er de volgende keer anders?
  • transparantie komt tot uiting in het vastleggen van de aanleiding tot het onderwerp, de invalshoek, de werkwijze, de bevindingen en de gemaakte keuzes bij de uitvoering van het plan. Deze informatie is zinvol voor het publiek en wordt dus ter beschikking gesteld
  • zingeving als richtsnoer voor journalistiek werk. Ik ken de parlementaire journalistiek niet van dichtbij, ik denk dat ik me niet op mijn gemak zou voelen als de relatie met mijn bronnen belangrijker zou zijn dan die met mijn lezers. En als de voorspelbaarheid zo hoog is: wat ik als spektakel probeer te brengen, heeft de amusementswaarde van een nachtkaars. Daarom denk ik dat er gekeken moet worden naar nieuwe manieren zingeving voor journalistiek werk. Het gaat dan om het verifieerbaar beantwoorden van vragen als: heeft een journalistieke publicatie bijgedragen aan een grotere transparantie, een beter besluit en meer draagvlak?
  • ieder onderwerp krijgt een plek in een groter project. Het wordt daarmee mogelijk om over dat onderwerp niet alleen het laatste nieuws te vinden, wat nu moeiteloos lukt, maar ook de actuele stand van zaken rond vergeten onderwerpen. Het kan zijn dat ik wil weten hoe het staat in Nepal omdat er op vakantie wil of een bedrijf wil vestigen. Misschien wil ik weten of de gemoederen in de Zaanse wijk Poelenburg al bedaard zijn. Voor deze informatie wil ik niet afhankelijk zijn van belanghebbende partijen of hobbyisten, maar van professionele media. Terugkomen op vergeten onderwerpen gebeurt al in bescheiden mate bij de Kassa Belbus, Opsporing verzocht en Rijdende Rechter Wordt Vervolgd. Dat de media ook in dit opzicht kansen laten liggen wordt aangetoond door het interview op de website van Stimuleringsfonds voor de Journalistiek met nieuwsbriefmaker Sham Jaff
  • een journalistieke versie van de kruissteek. Parallel aan het vorige punt van de vergeten onderwerpen is het gewenst dat lezers de beschikking krijgen over het chronologische verloop van onderwerpen per mediabedrijf en per dag voor verschillende media. Ook voor de media zelf is het heel interessant om te zien hoe de berichtgeving in de loop der dagen of weken verloopt, hoe aspecten die gister volop in discussie warn vandaag ontbreken, hoe feiten anders blijken te liggen en hoe de feitelijke observatie van diverse media kan verschillen
  • enkele simpel aandoende en tegelijk heel praktisch bruikbare tips geeft Frits van Exter in zijn blog op de website van de Raad voor de Journalistiek. Interessant is ook dat hij de cultuur van het vak als een belangrijk element noemt.

 

Experimenten

  • momenteel zijn mediaombudsmannen een belangrijk onderdeel van het streven naar zorgvuldigheid. Laten we eerst evalueren of deze aanpak goed heeft gewerkt. Na de zoveelste uitspraak die meer lijkt op een politiek compromis dan een wijs oordeel, wordt het daar tijd voor. Werkt het systeem goed? Is het werkelijk onafhankelijk? Voelen klagers zich gehoord? Is het een goed alternatief voor het omslachtige traject van een klacht bij Raad voor de Journalistiek?
  • om de onafhankelijkheid van media te garanderen moet er een nieuw businessmodel worden ontwikkeld. Naast directe inkomsten afkomstig van losse verkoop, abonnementen en advertenties moet een fors deel van de inkomsten worden gebaseerd op scores als: pageviews, verwijzingen op sociale media en inkomende links vanaf websites,
  • daarnaast is denkbaar dat de budgetverdeling ook plaatsvindt op basis van verkiezingen. Uitgangspunt is dat er geen campagne wordt gevoerd. Daarom is het gewenst dat wie wil stemmen bij deze verkiezingen zich inschrijft en dan jaarlijks een uitnodiging om te stemmen ontvangt. De verkiezingen vinden permanent plaats, er is dus geen dag waarop de uitslag bekend wordt, de uitslag is een voortschrijdend proces. Daarnaast is de vraag bij de stemming niet naar het meest favoriete medium, maar naar de gewenste verdeling van het budget
  • ter voorkoming van het zogenaamde bubbeleffect kunnen lezers online instellen bij ieder accounts op sociale media in welke onderwerpen ze geïnteresseerd zijn en over welke opvattingen ze graag berichten krijgen. Plus: de mate waarin ze ook berichten wensen te zien die hierbuiten vallen en hoever deze van de gewenste opvatting verwijderd mogen zijn. Deze score wordt op de profielpagina geplaatst zodat iedereen kan zien in hoeverre de betreffende persoon open staat voor nieuws van buiten de eigen comfortzone. Uiteraard is dit een proef, mocht het niet werken dan verzinnen we wat anders
  • de duiding die een artikel biedt kan worden verbeterd door principes op het gebied van blockchain. Zet bij onderwerpen met grote maatschappelijke impact de gemelde feiten in een kader op een rij te. Noem de basisvraag van het artikel en geef aan in hoeverre de gemelde feiten deze bevestigen of ontkennen. Daarnaast kan worden aangegeven in in hoeverre de feiten zeker zijn of dat ze nog onderhevig zijn aan discussie of interpretatie. De toelichting op deze weging gebeurt met links naar eerdere artikelen waardoor er een netwerk van informatiebakens ontstaat. Bijvoorbeeld dit artikel in De Telegraaf over een uitspraak van Lance Armstrong dat de bestrijding van doping doorslaat. Omdat het systeem nog op gang moet komen zijn de cijfers in dit kader schattingen en ontbreken de links naar onderbouwende informatie.
Juistheid en relevantie van het voorstel van Lance Armstrong om doping in wielrennen met rust te laten.

Trends

Ik denk dat nieuwe ideeën nodig zijn om de media een nieuwe toekomst te geven. Als het die kant op gaat zal dat ook van de journalistiek nieuwe competenties vragen, zoals:
  • overzicht, de samenhang tussen de diverse aspecten en betrokkenen bij een onderwerp, causaal/rationeel en qua beleving/emotioneel
  • waarheidsvinding: de belangrijkste economische waarde van een journalistiek product is dat zuivere en relevante informatie wordt gegeven, ook als sprake is van een belangencomplex dat aandringt op vervormingen
  • besef dat je besluitvorming faciliteert met grote maatschappelijke gevolgen, wat vraagt om zorgvuldigheid
  • beoordelingsvermogen: om evenwicht te bewaren tussen verschillende aspecten van het nieuws (bijvoorbeeld kansen en bedreigingen) is het van belang de relevantie ervan voor de lezer te beoordelen zodat een gebalanceerde beeldvorming ontstaat
  • bereidheid duidelijk te zijn over de mate van zekerheid van de gemelde feiten
  • bewustzijn hoe de informatie zich verhoudt tot wat gister werd geschreven. Zuiver hiermee omgaan vergt integriteit en zorgvuldigheid, kwaliteiten die bij uitstek kunnen worden ontwikkeld en bewaakt in een professionele omgeving waarin het nieuws systematisch wordt behandeld. Dat is een bijzondere asset waarmee professionele nieuwsorganisaties zich kunnen onderscheiden van de bloggers die weliswaar inhoudelijk sterk en gedreven zijn maar niet genoeg routine hebben om nieuws zodanig af te handelen dat de meest relevante informatie het eerst wordt gezien.
    Door gebruik te maken van sterkten en kansen verbetert de
    economische positie van de media en hun belangrijkste kenmerk:
    geloofwaardigheid.

Belanghebbenden

In hoeverre komt de realisatie van deze visie tegemoet aan de behoeften en belangen van de diverse stakeholders van de media? Een korte opsomming:
  • lezers, kijkers en luisteraars gebruiken media in het vertrouwen juist te worden geïnformeerd en dus in staat te zijn tot het maken van keuzes in hun leven als burger, consument, medewerker ea
  • journalisten weten dat ze door hun werk hun klanten een nieuwsbeleving geven die inhoudelijk waardevol is en waar ze zowel trots op mogen zijn als aanspreekbaar. Andere medewerkers weten dat ze op de achtergrond dit faciliteren
  • directies van mediabedrijven weten dat ze aan het roer staan van een nutsbedrijf dat niet alleen economisch goed rendeert, maar ook maatschappelijk relevant is
  • toeleveranciers weten dat ze als klant een bedrijf hebben in een sector die veel continuïteit heeft en daardoor langdurig economische zekerheid geeft
  • geïnterviewden weten dat ze een eerlijke kans hebben hun verhaal te doen dat op een zorgvuldige, professionele manier wordt verwerkt tot een publicatie
  • anderen die in een artikel niet persoonlijk worden genoemd (bijvoorbeeld gedupeerden van een malafide bedrijf) weten dat publiciteit de kans op een goede afloop vergroot.

Haalbaarheid

Natuurlijk is er in de journalistiek nog genoeg cynisme over om al deze ideeën terzijde te schuiven
als onhaalbaar, onrealistisch, ongewenst en onzalig. Kernvraag is wat mij betreft: hoe kunnen de media hun maatschappelijke (nuts)functie waarmaken en economisch rendabel blijven te midden van gratis media en groeiend wantrouwen? Als u een ander probleem ziet of andere oplossingen ga ik graag met u in gesprek.